GS Ngô Bảo Châu và bài học từ chiếc áo mưa
Một ngày cuối năm, người thầy từng dạy Ngô Bảo Châu đã cho chúng tôi đã biết thêm những tình tiết thú vị về thủa thiếu thời của Giáo sư...
Báo cáo 17 trang và cậu bé 12 tuổi
|
651 tỷ đồng phát triển
toán học
Chương trình trọng điểm quốc gia phát triển toán học giai đoạn 2010 - 2020 vừa được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt với tổng kinh phí đầu tư 651 tỷ đồng. Mục tiêu cụ thể, đến năm 2020 có đủ đội ngũ giảng viên toán có trình độ ở các trường ĐH - CĐ, trong đó trên 70% giảng viên ở các trường đại học lớn có bằng tiến sỹ. Bên cạnh đó, xây dựng Viện Toán học và 1 - 2 khoa Toán ở các trường đại học lớn trở thành Trung tâm Nghiên cứu và đào tạo Toán của khu vực. Mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã có quyết định chính thức thành lập Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán trực thuộc Bộ GD&ĐT. Mục tiêu của Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán là trở thành một trung tâm Toán học xuất sắc, có môi trường làm việc tương đương với một số nước phát triển về Toán. |
Mặc dù được nhắc đến nhiều nhưng Ngô Bảo Châu rất kiệm lời trước báo giới. Đặc biệt, mỗi khi hỏi chuyện riêng tư, anh chỉ cười và lảng tránh sang chuyện khác.
Các cộng sự của anh ở Quỹ "Vì tinh thần hiếu học", thậm chí là bạn thân của anh đều lắc đầu: "Châu không thích nói nhiều về mình nên chúng tôi xin khiếu!". Và hành trình đi tìm Ngô Bảo Châu dừng lại ở những người thầy, với nhiều kỉ niệm ngọt ngào, dịu êm về Ngô Bảo Châu thời đi học.
Đã ngấp nghé tuổi thất thập, những kỉ niệm cũng rơi rụng ít nhiều trong quãng đời 22 năm không còn đứng trên bục giảng nhưng PGS. TS. NGND Tôn Thất Thân (Viện Nghiên cứu giáo dục) vẫn còn giữ nhiều kí ức liên quan đến cậu học trò nhỏ Ngô Bảo Châu.
"Hồi đó, Châu thi trượt vào lớp 6 chuyên Toán Trường THCS Trưng Vương. Thông qua một người bạn của tôi, GS. TSKH Ngô Huy Cẩn (bố của Ngô Bảo Châu) đã dắt con trai đến nhà và có nhã ý nhờ tôi luyện toán để cháu thi lại. Mùa hè năm đó, tôi bắt đầu kèm cho Châu và phát hiện thấy cậu bé này rất có năng khiếu. Bố mẹ Châu vô cùng lo lắng và băn khoăn liệu con trai có đỗ vào năm sau không, tôi gật đầu khẳng định "chắc chắn đỗ". Đúng là sau đó, Bảo Châu đỗ vào lớp 7 chuyên Toán Trường THCS Trưng Vương với số điểm rất cao", thầy Thân nhớ lại.
Vì vào học sau các bạn nên kiến thức của Bảo Châu còn nhiều lỗ hổng. Để cậu học trò bắt kịp tiến độ với các bạn, thầy Thân bắt đầu "chiến dịch" hướng dẫn Bảo Châu đọc thêm sách. Cuốn sách đầu tiên thầy yêu cầu cậu học trò nhỏ đọc là "Các định lý hình học và phương pháp chứng minh".
Thầy Tôn Thân vẫn nhớ: "Lúc ấy Châu mới 12 tuổi và cuốn sách dày 200 trang khiến em không thể đọc một mạch. Tôi giao cho em đọc từng đoạn. Tôi thường hỏi Châu, sau mỗi đoạn, em có suy nghĩ gì về cách giải? Em có phương pháp giải nào khác không?". 6 tháng sau, Bảo Châu đọc xong cuốn sách ấy, thật ngạc nhiên, khả năng tư duy độc lập, sáng tạo của Châu tăng lên rất nhanh và vượt trội so với các bạn cùng lớp. Cuốn sách thứ hai, Châu chỉ đọc trong 1 tuần. Và từ đó trở đi, cậu tự mua sách, thậm chí đọc những sách cao hơn chương trình mình đang học.
Ở lớp, Bảo Châu tiếp cận với môn Toán từ những ví dụ rất đời thường của thầy Tôn Thân. Sau mỗi tuần học, thầy Thân lại hướng dẫn học sinh viết báo Toán. Thầy chia lớp thành 4 tổ, mỗi tổ viết một báo Toán và sao thành 4 bản để trao đổi cho nhau xem các em thu hoạch được gì qua các bài học, ai có cách giải hay, trao đổi phương pháp học Toán mới...
Thầy Tôn Thân kể: "Mỗi lần như thế, báo Toán của Bảo Châu lúc nào cũng được các bạn đánh giá cao. Thậm chí có lần em đã khiến tôi giật mình vì em viết một báo cáo dài 17 trang với tựa đề "Bạn biết gì về tổ hợp". Điều ngạc nhiên là một cậu học trò 12 tuổi nhưng đã biết cách khai thác những kiến thức ngoài chương trình và thậm chí tìm hiểu những vấn đề đến lớp 12 cải cách sau này, các em mới được tiếp cận. Trong đó, Châu đưa ra các ví dụ từ đời sống thực tế. Bảo Châu tự sáng tác đề toán với tên của các bạn thân đồng thời trình bày các cách giải. Nhiều bạn trong lớp háo hức chuyền tay nhau chép bản báo Toán công phu và "bò ra" giải các đề toán "made in Bảo Châu" nhưng đều "lè lưỡi" vì khó quá không giải nổi".
Theo thầy Thân thì những bản báo cáo đó mang dáng dấp các nghiên cứu khoa học sau này của Ngô Bảo Châu. Và những buổi đứng trước lớp trình bày trước thầy giáo và các bạn, là hình hài của những buổi bảo vệ luận văn mà sau này Châu phải trải qua.
|
|
|
Ngô Bảo Châu chụp ảnh cùng các thầy, cô giáo cũ |
Trước hết phải biết xấu hổ
|
Không giải quyết cơm ăn, áo mặc nhưng có ý nghĩa
Khi chúng tôi mang những câu hỏi liên quan đến Toán học và "Bổ đề cơ bản Langlands", công trình đưa GS Ngô Bảo Châu vinh danh trên toàn thế giới liệu sẽ đem đến cho con người những lợi ích gì, PGS.TSKH Vũ Đình Hòa, người đoạt HCB Olympic Toán quốc tế đầu tiên của Việt Nam và cũng là thầy giáo dạy kèm "tại gia" cho Ngô Bảo Châu trong thời gian Châu học ở ĐHKHTN cho biết, trong toán học, bổ đề là một giả thuyết đã được chứng minh hoặc chắc chắn sẽ được chứng minh dùng làm nền tảng để từ đó các nhà toán học tiếp tục nghiên cứu và đạt tới một kết quả cao hơn. Các giả thuyết Langlands là động lực cho sự phát triển của toán học lý thuyết trong vòng bốn chục năm trở lại đây. Rất nhiều bài toán tưởng như là những viên gạch riêng lẻ, nay được các giả thuyết của Langlands sắp xếp lại thành một công trình kiến trúc vĩ đại.
Toán học không giải quyết vấn đề cơm ăn, áo mặc cho nhân loại nhưng nó có ý nghĩa quan trọng trong lý thuyết toán cao cấp.
H.M |
Thầy Tôn Thân nhớ lại, thời học ở THCS Trưng Vương, Bảo Châu được nhiều bạn bè quý mến. So với các bạn, gia đình Châu thuộc dạng kinh tế khá giả nhưng em luôn tốt với bạn bè và thái độ rất khiêm tốn. Bảo Châu là con một nhưng bố mẹ không bao giờ nuông chiều mà chỉ luôn tạo điều kiện cho con được học trong môi trường tốt nhất.
Châu sống chan hòa, vui vẻ, thích giúp đỡ người khác. Không chỉ giỏi toán, Châu còn đọc rất nhiều sách và đặc biệt nhớ nhiều kiến thức lịch sử, văn học. Nhưng ở lứa tuổi thiếu niên, Ngô Bảo Châu cũng như những đứa trẻ khác: Thông minh và hiếu động.
Theo lời kể của thầy Thân, có lần Bảo Châu cùng các bạn bị thầy phụ trách đội ở trường phạt vì đá bóng làm vỡ cửa kính. Em sợ quá không dám về nhà. Bố mẹ vội vã đi tìm rồi đến hỏi thầy Thân nhưng thầy cũng không biết Châu đi đâu. Đến tối, Châu mới về nhà. Em thẽ thọt: "Vì buồn nên muốn đi lang thang một lúc cho khuây khỏa".
Thầy Tôn Thân bảo, khi đã được vinh danh trên toàn thế giới, Ngô Bảo Châu có gửi cho thầy một bức thư. Trong bức thư này Châu nhắc lại một chuyện từ thời mình đi học. Do sự việc xảy ra quá lâu, thầy Thân không còn nhớ, nhưng khi đọc xong thư, thầy đã rất xúc động.
Hôm đó, trời mưa to, sau khi tới lớp thầy Thân vắt chiếc áo mưa lên bàn. Hết giờ giải lao, thầy thấy chiếc áo mưa bị vo tròn như một quả bóng, nằm lăn lóc dưới chân cậu học trò tên Huy. Vì không biết phải trả lời thế nào, Huy đành đứng im chịu phạt. Thầy Thân nghiêm giọng nói: "Tại sao các em lại làm thế với chiếc áo mưa của tôi? Hôm nay các em làm tôi rất buồn, mất lòng tin. Một là các em không biết tôn trọng tài sản riêng của người khác, hai là các em đã không dũng cảm để đứng ra nhận lỗi cùng bạn Huy".
Trong bức thư của mình, Châu đã thú nhận với thầy: "Lúc đó em đã cảm thấy rất xấu hổ vì đã nhiệt tình tham gia đá bóng với cái áo mưa khốn khổ của thầy, mà lại im thin thít. Em học được ở thầy để yêu cái đẹp trong sáng của một bài toán, học được rằng trình bày lời giải cho sáng sủa cũng khó như là tìm ra lời giải. Ngoài ra chúng em học được ở thầy một điều rất quan trọng là: Muốn sống tử tế, trước hết phải biết xấu hổ!".
"Kết bè" với cô bạn học
Trong kí ức của cô Vũ Thu Trang, vợ thầy giáo Tôn Thân - đồng thời là bạn của bố mẹ Ngô Bảo Châu, hồi học cấp 2, cậu học trò nhỏ này chơi thân với Bảo Thanh và Hương Giang (con gái vợ chồng thầy Tôn Thân).
Cả 3 cùng học lớp chuyên Toán ở Trường THCS Trưng Vương. Nhà Bảo Thanh ở Quán Sứ. Bố Bảo Thanh là phiên dịch ở Vũng Tàu. Thấy các con chơi thân thiết với nhau, các mẹ vẫn đùa, nên tạo điều kiện để "kết bè, kết mảng" cho các con sau này thêm thân thiết. Đặc biệt, mẹ Vân Hiền của Bảo Châu cùng mẹ Bảo Thanh tầm tuổi nhau nên dễ gần, dễ thân. Đi đâu, họ cũng rủ nhau đi cho vui. Mời được thầy giáo giỏi nào, các mẹ lại "gom" các con cùng học.
Lên cấp 3, Bảo Châu thi đỗ vào lớp A0 khối chuyên Toán, Trường ĐHKHTN- ĐHQG Hà Nội. Hương Giang học chuyên ở Trường Amsterdam. Riêng Bảo Thanh học THPT Việt Đức, nơi mẹ mình đang giảng dạy.
Với thành tích 2 huy chương Vàng Toán quốc tế vào năm 1988 - 1989, Ngô Bảo Châu giành được học bổng sang Pháp du học. 3 năm sau, anh lập gia đình. Năm 1995, vợ Bảo Châu, cô bạn học cũ có cái tên Bảo Thanh sang Pháp cùng chồng.
Cô Trang nhớ lại: "Tin Bảo Châu lập gia đình lúc đó khiến chúng tôi đều ngỡ ngàng vì Châu - Thanh đều quá trẻ. Năm 1997, sau khi về thăm nhà, vợ chồng họ đã 2 tay dắt 2 con gái. Trong con mắt vợ chồng tôi, Châu là người chồng mẫu mực, người cha hết lòng thương yêu các con. Đặc biệt, trong mối quan hệ tình cảm, Bảo Châu rất thận trọng". Theo vợ chồng nhà giáo Tôn Thân, nhiều người cho rằng vợ chồng Châu - Thanh đang ly thân nhưng có lẽ không phải như thế. Trong đợt GS Ngô Bảo Châu về nước sau khi đoạt giải thưởng Fields, bạn bè đồn đoán vợ chồng Bảo Châu còn sắp sửa có em bé...
Chia tay gia đình thầy giáo Tôn Thân, chúng tôi vẫn ám ảnh bởi điều thầy đã chia sẻ: "Sự thành công của Bảo Châu ngoài năng khiếu bẩm sinh, còn dựa vào môi trường học tập, gia đình và sự nỗ lực không mệt mỏi. Tôi thường dạy các em "đừng nên bước nhanh mà hãy luôn luôn bước". Nghĩa là không quá vội vàng mà phải biết phấn đấu không mỏi mệt. 15 năm trời theo đuổi nghiên cứu một vấn đề, nếu không gạt qua nhiều cám dỗ, không trung thực với cả chính bản thân mình, Bảo Châu đã không thành công như vậy".
|
Ngô Bảo Châu
(Sinh ngày 15/11/1972)
- Giáo sư của Viện nghiên cứu cao cấp IAS Princeton (Mỹ); Khoa toán Đại học tổng hợp Paris 11; Viện toán học Việt Nam.
- 1986 - 1989: Học sinh khối phổ thông chuyên Toán, ĐHTH Hà Nội.
- 1988: Huy chương Vàng tại kỳ thi Olympic Toán quốc tế tại Úc (đạt điểm tuyệt đối 42/42).
- 1989: Huy chương Vàng tại kỳ thi Olympic Toán quốc tế tại CHLB Đức (đạt điểm tuyệt đối 42/42).
- 1990 - 1991: Học tại ĐHTH Paris 6, Pháp.
- 1992 - 1995: Học tiếp ĐH tại Trường sư phạm cấp cao Paris (ENS).
- 1993 - 1997: Làm nghiên cứu sinh tại ĐHTH Paris 11 với GS. G. Laumon. Bảo vệ luận án xuất sắc vào năm 1997.
- 1998 - 2004: Nghiên cứu viên của Trung tâm nghiên cứu quốc gia Pháp tại ĐHTH Paris 13.
- 2004: Bảo vệ tiến sĩ khoa học (Habilitation).
- 2004: Được trao Giải thưởng Toán học Clay. Giải thưởng này có từ năm 1999, mới trao cho 23 người.
- 2005: Được Hội đồng học hàm Giáo sư nhà nước Việt Nam phong đặc cách giáo sư.
- 2006: Được mời đọc báo cáo tiểu ban tại ĐH Toán học thế giới tại Madrid (Tây Ban Nha). Chỉ có chuyên gia hàng đầu trong chuyên ngành mới được mời báo cáo.
- 2007 - nay: GS tại Viện nghiên cứu cao cấp (IAS) ở Princeton (Mỹ).
- 2007: Được trao Giải thưởng Oberwolfach của Đức - Giải thưởng dành tặng các nhà toán học trẻ châu Âu. Cho tới nay mới có 8 nhà toán học được vinh dự này.
- 2007: Được trao Giải thưởng của Viện Hàn lâm Pháp mang tên Sophie Germain.
- 2007 - nay: GS đặc biệt tại Viện Toán học Việt Nam.
- 2009: Công trình Bổ đề cơ bản cho đại số Lie của Ngô Bảo Châu đã được tạp chí Time bình chọn là một trong 10 phát minh khoa học tiêu biểu của năm 2009.
- 2010: Được trao giải thưởng Fields (Tương tự như Nobel trong toán học).
- Từ tháng 9/2010: Giáo sư tại ĐH Chicago (Mỹ).
|
Hà Mỹ